و آنان اولين فرقه‌اى بودند كه براساس دينى فلسفى و غير سياسى پديد آمدند ، و كار آنان به آنجا رسيد كه دو خليفه اموى ، معاويه بن يزيد و يزيد بن وليد بمذهب ايشان در آمدند « 92 » . اول كسى كه در قدر و اعتزال سخنرانى كرد ، ابو يونس اسوارى يكى از اساوره و معروف بسنسويه بود . و معبد جهنى از وى پيروى داشت ، و گويند سليمان بن عبد الملك نيز سخنانى در اين‌باره دارد « 93 » . » معبد جهنى سرانجام فداى اعتقاد خود شد ، و بسال 80 هجرى بفرمان عبد الملك - بن مروان و يا بقولى بدست حجاج بن يوسف ثقفى بقتل رسيد « 94 » . اگرچه اين نظريه قربانيان بسيار داد ، و جمعى در برابر آن شديدا بمخالفت برخاستند . اما بوسيله جمعى از پيروان معبد دنبال شد . حتى حربه مخالفين « قدريه » كه اين حديث منسوب به پيغمبر ( ص ) را عرضه داشتند كه « القدريه مجوس هذا الامه » مؤثر واقع نگرديد . « * » پاره‌اى از « صحابه كه هنوز حيات داشتند از اين فرقه تبرى جستند ، و اخلاف خود را توصيه كردند كه بر قدريه سلام ندهند و بر جنازه‌هاى ايشان نماز نگزارند و بعيادت مرضاى آن طايفه نروند . » « 95 » عقيده به « قدر » هنگامى قدرت بسيار يافت كه ابو حذيفه و اصل بن عطا ( 80 - 131 ه . ) پيشواى فرقه بزرگ معتزله آن را پذيرفت . پايان سده اول و آغاز سده دوم هجرى ، اوج كشمكش‌ها و مجادلات و برخورد افكار و عقايد مذهبى در اسلام بود .

--> ( 92 ) - تعليقات و حواشى الفرق بين الفرق - ص 345 . ( 93 ) - الفهرست ترجمه تجدد ص 29 . ( 94 ) - خاندان نوبختى - عباس اقبال ص 33 . ( * ) اين حديث مجعول پس از سده دوم هجرى بوسيله مخالفين قدريه ساخته و پرداخته شده است . نگاه كنيد به كتاب « اسلام در ايران » نوشته ، آى . پ . پطروشفسكى : ترجمه كريم كشاورز . ( 95 ) - خاندان نوبختى - عباس اقبال ص 33 .